نشست

از سی‌مرغ تا سیمرغ: سخنرانی علمی بر مبنای نتایج یک مطالعه پژوهشی

تاریخ رویداد: 15 اسفند 1402
ساعت برگزاری: 15:30 تا 17:15
نحوه برگزاری: ترکیبی (حضوری/ مجازی)
محل برگزاری: پژوهشکده سیاستگذاری دانشگاه صنعتی شریف
سخنرانان:

Phanish Puranam ، کوثر داریوندی شوشتری

درباره رویداد

هر ساله شمار زیادی از انسان‌ها در اثر بلایا و حوادث طبیعی و انسان‌ساخت، جان خود را از دست می‌دهند. چالش‌های بزرگ مرتبط با توسعه پایدار، خصوصا تغییرات اقلیمی و گرمایش سطح زمین، هر روزه به شمار و پیچیدگی حوادث و بحران‌هایی که در دنیا به وقوع می‌پیوندند، می‌افزایند و در آینده نیز همانند گذشته شاهد رخداد این دست از بلایا در اقصی نقاط دنیا خواهیم بود.

با افزایش رو به رشد شمار بحران‌ها، و همچنین کاهش منابع مالی دولت‌ها، توان ساختارهای رسمی متمرکز برای پاسخ به آن‌ها، در سطح جهانی، رو به کاهش است. از سویی، تمرکز در ساختارهای مدیریت بحران، از سالیان دور مورد انتقاد بوده است. مشخصاً منتقدین این ساختارها بر این باور بوده‌اند که ماهیت نامشخص و عدم پیش‌بینی‌پذیری بحران‌ها مستلزم فعال سازی ساختارهای اجتماعی، خصوصاً نیروهای مردمی و داوطلبی در بهبود عملکرد پاسخ به بحران‌ها می‌باشد.

اهمیت نقش داوطلبان در افزایش سرعت امدادرسانی بر کسی پوشیده نیست. پژوهش های مختلفی نشان داده‌اند که معمولا اولین افرادی که برای یاری‌رسانی به حادثه دیدگان در صحنه حاضر می‌شوند، نیروهای مردمی نظیر همسایگان، رهگذران و خویشاوندان، هستند. در عین حال، سازماندهی گروه‌های مردمی و داوطلبی همواره چالشی بزرگ بوده است و در موارد بسیاری، بی‌نظمی‌ها و ناهماهنگی‌های حاصله موجب اتلاف منابع بسیار و حتی ممانعت از امدادرسانی مناسب نیروهای رسمی شده است.

عدم وجود رابطه حرفه‌ای میان داوطلبان و نهادهای رسمی، عدم شناخت این نهادها از مهارت‌های داوطلبان و گاهاً عدم اعتماد نیروهای مردمی به نیروهای رسمی موجب می‌شود که سازوکارهای رایج هماهنگی در ساختارهای اجتماعی، یعنی سلسله مراتب بالا به پایین، کاربرد بسیار محدودی داشته باشد. لذا ایجاد سازوکارهای هماهنگی و سازماندهی داوطلبان نیازمند تکیه بر راه‌کارهای جایگزین است.

در این سمینار، به ارائه یافته‌های پژوهشی می‌پردازیم که به بررسی و شناسایی سازوکارهای غیررسمی سازماندهی نیروهای مردمی بر اساس تحلیل نمونه‌های واقعی در سطح جهان، پرداخته است. رئوس مطالبی که در این ارائه خواهید شنید به شرح زیر است:

  • مفهوم خودسازماندهی را به عنوان یک دیدگاه تئورتیک که در مقابل سازوکارهای متمرکز بالا به پایین قرار می‌گیرد معرفی می‌کنیم
  • خواهیم گفت که مفهوم خودسازماندهی، که ریشه در علوم طبیعی دارد را چگونه برای استفاده در تحلیل سیستم‌های اجتماعی و سازمانی اصلاح نظری کرده و به کار گرفتیم
  • در شرح نتایج تحلیل خواهیم گفت که مردم عادی چگونه برای سازماندهی خود از رسانه‌های اجتماعی استفاده کرده و چه مسیرهایی را برای رسیدن به ساختاری منظم طی می‌کنند
  • پلتفرم‌هایی که بیشترین مورد استفاده در خودسازماندهی امدادرسانی توسط مردم و داوطلبان دارند را معرفی می‌کنیم و تفاوت‌های کلی دو پلتفرم رایج، فیس‌بوک و توییتر، را در شکل‌دهی مسیرهای خودسازماندهی تشریح خواهیم کرد
  • یافته‌های تئورتیک این مطالعه در ارتباط با پدیده خودسازماندهی در سیستم‌های اجتماعی را بیان کرده، پیشنهادات تحقیقات آتی و همچنین پیشنهادهای مدیریتی خود جهت بهبود و تقویت خودسازماندهی امدادرسانی در بلایا توسط داوطلبان غیررسمی را ارائه خواهیم کرد
گزارش مختصر رویداد

در این رویداد خانم کوثر داریوندی و آقای پروفسور Phanish Puranam به ارائه مطالعه پژوهشی خود در خصوص نحوه خودسازماندهی شهروندان و نیروهای داوطلبی در پاسخ به بحران‌ها پرداختند.

در ابتدا در توضیح مسئلهٔ تحقیق ، به این اشاره شد که در زمان وقوع  بحران‌‌های بزرگ  معمولاً تعداد زیادی از شهروندان و مردم عادی بصورت خودجوش و بصورت غیر رسمی برای کمک به حادثه‌‌دیدگان داوطلب می‌‌شوند. با توجه به حجم کاری بالای نهادهای رسمی، اضافه‌ شدن نیروهای داوطلبی می‌‌تواند به جهت بهبود عملکرد پاسخ به بحران مفید باشد؛ ولیکن این پدیدۀ انسان دوستانه معمولا تحت تأثیر مشکل ناهماهنگی و عدم سازمان‌‌یافتگی این نیروها قرار داشته و حتی می‌تواند به بی‌‌نظمی و هرج و مرجِ پس از بحران بیافزاید. از سوی دیگر، به دلیل  عدم آگاهی از مهارت‌های ایشان و همچنین نبود ارتباط رسمی یا سازمانی میان آنها و داوطلبان، عملا به کارگیری سلسله‌ مراتب‌های موجود برای هماهنگ‌‌سازی در این شرایط میسر نیست. لذا نیاز به ساز و کارهای جایگزین برای سازماندهی داوطلبان غیررسمی وجود دارد.   

در این راستا، به جهت شناسایی ساز و کارهای سازماندهی غیر سلسله‌‌مراتبی، در این مطالعه نمونه‌های موفقی که در آن داوطلبان توانسته‌اند بدون مداخلۀ نهادهای بیرونی و صرفاً به‌صورت داخلی، خود را سازماندهی کنند، مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

در این مطالعه، نظریۀ «خود سازماندهی» جهت تحلیل موارد مورد مطالعه استفاده شده است. «خودسازماندهی» مفهومی میان‌ رشته‌ای است که از علوم فیزیکی و طبیعی به علوم اجتماعی انتقال پیدا کرده و به معنای ظهور نظم سراسری (global order) در سطح سیستم بدون وجود ساختار تعامل سراسری (global interaction structure) میان اجزای سیستم است. به جهت تطبیق دادن این مفهوم با ماهیت سیستم‌ های اجتماعی، مفهوم "تعامل" (interaction) در این مطالعه به "رابطه نفوذ اجتماعی" (social influence) تعبیر و ترجمه شده است. 

با استفاده از روش تحقیق مرور ادبیات ترکیبی (integrative literature review) موارد تجربی متعدد مرتبط در ادبیات موضوع شناسایی شد و به صورت کیفی، از دیدگاه خودسازماندهی مورد تحلیل قرار گرفت. در نتیجۀ تحلیل‌ ها، چگونگی شکل‌گیری و تکامل شبکه حاصل از برقراری روابط نفوذ اجتماعی میان داوطلبانِ غیر رسمی، موردشناسایی قرار گرفت. نتایج حاصل از تحلیل عبارت است از:

  • خودسازماندهی داوطلبان غیررسمی، معمولا با اقدام تعداد کمی از افراد شروع می‌ شود ولیکن به شکل‌ گیری شبکه عظیمی از داوطلبان (صدها یا هزاران نفر) در عرض زمان بسیار کوتاهی (چند ساعت تا چند روز) می‌ انجامد که در مقایسه با مقیاس و نرخ رشد ساختارهای سازمانی رسمی حتی در شرایط اضطرار نیز اعجاب برانگیز است؛ 
  • از حیث میزان سراسری‌ بودن (globality) ساختار، که از عناصر زیربنایی تعریف خودسازماندهی است، شکل‌گیری شبکه می‌تواند در دو حالت حدی سراسری بودن شدید (وجود رهبر مرکزی) و یا پراکندگی شدید آغاز شود؛ ولی به هر صورت به سمت ساختاری متعادل‌تر تکامل پیدا می‌کند؛
  • با وجود دو نقطه آغازین حدی، خودسازماندهی می‌تواند طی سه فرآیند مختلف در اثر تکامل شبکه میان داوطلبان ظهور پیدا کند که در هر یک از آنها ساز و کارهای متفاوتی که به تفصیل در جلسه مورد ارائه قرار گرفتند پیشران تکامل شبکه هستند؛ 
  • دو عامل مهم تعیین‌کننده، ساختار آغازین و شیوه فرآیند تکامل ساختار هستند: 1) ویژگی‌های بحران و 2)ویژگی‌های پلت فرم رسانه اجتماعی که حرکت داوطلبی روی آن شکل گرفته و سازمان داده می‌شود. چگونگی اثرگذاری این دو عامل بر فرآیند خودسازماندهی به تفصیل مورد ارائه قرار گرفت.

در انتهای جلسه پیشنهاداتی برای مطالعات آینده و نیز پیشنهادهای مدیریتی و مداخلاتی ارائه شد که می‌توان برای  بهبود  فرایند خود سازماندهی داوطلبان غیر رسمی از آنها استفاده کرد.

منابع نظری مرتبط با تئوری سازماندهی و خودسازماندهی:

چند نمونه از مقالات مرتبط با خود سازماندهی داوطلبان در بحران ‌ها:

  • Quarantelli, E. L. "Emergent behavior and groups in the crisis time of disasters." (1995)
  • Starbird, K. and Palen, L., 2011, May. " Voluntweeters" self-organizing by digital volunteers in times of crisis. In Proceedings of the SIGCHI conference on human factors in computing systems (pp. 1071-1080).
  • Burke, G.T., Omidvar, O., Spanellis, A. and Pyrko, I., 2023. Making Space for Garbage Cans: How emergent groups organize social media spaces to orchestrate widescale helping in a crisis. Organization studies, 44(4), pp.569-592.
  • Voorhees, W.R., 2008. New Yorkers respond to the world trade center attack: An anatomy of an emergent volunteer organization. Journal of Contingencies and Crisis Management, 16(1), pp.3-13.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *