نشست «سیاست‌گذاری برای مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها: بایدها و نبایدها» در تاریخ ۲۸ بهمن ۱۴۰۰ به میزبانی مدرسه توسعه پایدار دانشگاه صنعتی شریف در قالب سلسله رویدادهای «توسعه پایدار برای ایران» به‌صورت مجازی برگزار شد. این رویداد با هدف بررسی چالش‌ها و فرصت‌های سیاست‌گذاری در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR) و به‌ویژه پروژه‌های مرتبط با جوامع محلی برگزار گردید. در این نشست، فعالان حوزه CSR از بخش‌های دولتی، خصوصی، مردمی و رسانه‌ای حضور داشتند. نشست با ارائه هامون طهماسبی، مدیر مدرسه توسعه پایدار و پژوهشگر حوزه CSR، آغاز شد و با گفت‌وگوی جمعی با حضور مهمانان ادامه یافت. در پایان، از کتاب «مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها: از نظریه تا عمل» رونمایی شد.

مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در ایران موضوعی نوپا و در حال توسعه است که با چالش‌هایی به‌ویژه در پروژه‌های مرتبط با جوامع محلی مواجه است. حضور شرکت‌های بزرگ، به‌خصوص در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، سدسازی و معادن، گاه اثرات منفی مانند تخریب محیط‌زیست، آلودگی آب و هوا، و ناهنجاری‌های اجتماعی و فرهنگی بر جوامع محلی داشته است. این اثرات، همراه با پاسخگویی ناکافی مدیران این پروژه‌ها، باعث شده که این فعالیت‌ها نه‌تنها به پیشرفت جوامع محلی کمک نکنند، بلکه گاه مانع توسعه شوند. از سوی دیگر، علی‌رغم هزینه‌های قابل‌توجه شرکت‌ها در حوزه CSR، نتایج این اقدامات به دلیل فقدان سیاست‌گذاری مناسب و هدایت ناکافی، ملموس و مؤثر نبوده است. این نشست با هدف پاسخ به سؤالاتی درباره تجارب گذشته، ویژگی‌های سیاست‌گذاری مناسب، نقش قوانین، مخاطرات قانون‌گذاری، و نهادهای مسئول تدوین سیاست‌های CSR برگزار شد.

مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها

مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR) به تعهد مداوم سازمان‌ها برای رفتار اخلاق‌مدار و مشارکت در توسعه پایدار اشاره دارد. این مفهوم فراتر از پروژه‌های مقطعی است و بر مدیریت پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی فعالیت‌های شرکت‌ها تأکید دارد. CSR شامل دو دسته اقدامات است:

1. فعالیت‌های مرتبط با کسب‌وکار اصلی: مانند کاهش آلودگی، بهبود شرایط کاری کارکنان، رعایت حقوق جوامع محلی، و تولید محصولات باکیفیت.
2. کمک به توسعه پایدار جوامع پیرامونی: شامل پروژه‌های خیریه، حمایت از جوامع محلی در بحران‌ها، خریدهای مسئولانه، و مشارکت در پروژه‌های توسعه پایدار.

تمرکز این نشست بیشتر بر دسته دوم، یعنی پروژه‌های مرتبط با جوامع محلی بود. با افزایش قدرت اقتصادی شرکت‌ها (به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۱۵، ۶۹ مورد از ۱۰۰ اقتصاد برتر دنیا شرکت‌ها بودند)، انتظارات از آن‌ها برای مشارکت در توسعه پایدار افزایش یافته است. در ایران، نیاز به سیاست‌گذاری مناسب برای هدایت این اقدامات بیش از پیش احساس می‌شود.

چالش‌های سیاست‌گذاری CSR در ایران

در ایران، علی‌رغم هزینه‌های قابل‌توجه شرکت‌ها در حوزه CSR، نتایج این اقدامات به دلیل فقدان سیاست‌گذاری مناسب و تمرکز بر فعالیت‌های غیراساسی مانند درخت‌کاری یا توزیع ارزاق، چندان مؤثر نبوده است. به‌عنوان مثال، نماینده دشتستان در مجلس به نابرابری بین منافع سهام‌داران شرکت‌های مستقر در عسلویه و اثرات منفی زیست‌محیطی بر جوامع محلی اشاره کرده و خواستار قوانین حمایتی از جوامع محلی شده است.

گزارش‌دهی مسئولیت اجتماعی در ایران نیز در مرحله ابتدایی قرار دارد. تنها دو شرکت پتروشیمی فجر و بانک پاسارگاد از سال ۱۳۹۳ به‌طور مداوم گزارش‌های CSR منتشر کرده‌اند، اما کیفیت این گزارش‌ها مورد بحث است. تجارب سیاست‌گذاری در ایران، مانند مصوبه شورای شهر تهران (۱۳۹۴-۱۳۹۹)، اقدام وزارت نفت در حوزه مشاور اجتماعی، و طرح معین‌های اقتصاد مقاومتی در کرمان، عمدتاً ناموفق بوده‌اند. این ناکامی‌ها به دلیل غلبه اهداف سازمانی بر اهداف CSR، فقدان برنامه‌ریزی مناسب، و نگاه ابزاری به این مفهوم بوده است. همچنین، برخی جوایز مسئولیت اجتماعی در کشور به دلیل فساد و منافع شخصی، اثرگذاری لازم را نداشته‌اند.

تجارب جهانی و لزوم مطالعه آن‌ها

هامون طهماسبی تأکید کرد که سیاست‌گذاری بدون مطالعه تجارب جهانی و شرایط خاص ایران، ممکن است به شکست منجر شود. گزارش‌های اتحادیه اروپا نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری CSR در کشورهای موفق شامل چهار نوع سیاست است:

1. هواداری: ترویج CSR از طریق آگاهی‌بخشی.
2. مشارکت: همکاری دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی.
3. تسهیل‌گری: ارائه راهنمایی‌ها و استانداردها.
4. اجبار: وضع قوانین الزام‌آور.

در ایران، گرایش به سیاست‌های اجباری غالب است، اما این رویکرد بدون زیرساخت مناسب ممکن است به لوث شدن موضوع منجر شود. برای موفقیت، باید از تجارب جهانی و شکست‌های داخلی درس گرفت.

گفت‌وگوی جمعی و دیدگاه‌های مهمانان

در بخش گفت‌وگوی جمعی، مهمانان به سؤالات کلیدی نشست پاسخ دادند:

• محمد حب‌وطن (سرپرست سابق مرکز امور اجتماعی منابع آب و انرژی وزارت نیرو): معتقد بود که CSR می‌تواند اختیاری یا اجباری باشد، اما انگیزه‌هایی مانند خوش‌نامی یا سود بلندمدت، شرکت‌ها را به مشارکت ترغیب می‌کند. او بر اهمیت جلب مشارکت جوامع محلی، ارزیابی تأثیرات اجتماعی پروژه‌ها، و تنوع‌بخشی به اقتصاد روستایی تأکید کرد.
• نادره رضایی (مدیر سابق مسئولیت اجتماعی ایران خودرو): به نبود متولی واحد برای سیاست‌گذاری CSR و وجود فساد در بنگاه‌های بزرگ اشاره کرد. او بر لزوم رفتار عادلانه‌تر و رفع تبعیض در نظام‌های پرداخت تأکید داشت.
• امین سرتیپی (مدیر ارشد پایداری و تعامل با ذی‌نفعان ایرانسل): معتقد بود که فقدان نظام اقتصاد آزاد و خصوصی‌سازی واقعی در ایران مانع پیشرفت CSR است. او سیاست‌گذاری دولتی را ناکارآمد دانست و بر تقویت شفافیت و حاکمیت شرکتی تأکید کرد.
• شهرام فرضی (معاون سابق امور مسئولیت‌های اجتماعی وزارت نفت): پیشنهاد تشکیل شورایی متشکل از ذی‌نفعان برای سیاست‌گذاری CSR و ادغام ارزیابی‌های زیست‌محیطی (EIA) و اجتماعی (SIA) را مطرح کرد. او بر تمرکز هزینه‌های CSR بر فعالیت‌های ذاتی شرکت‌ها تأکید داشت.

نکات کلیدی مطرح‌شده توسط شرکت‌کنندگان

• نیاز به رسانه‌های مطالبه‌گر و متعهد در حوزه CSR.
• جلوگیری از استفاده سیاسی از هزینه‌های CSR.
• کمبود متخصصان اجتماعی در حوزه CSR.
• ضعف بخش خصوصی در اقتصاد دولتی ایران.
• لزوم پذیرش CSR به‌عنوان موضوعی فنی و علمی.
• عدم تمایل شرکت‌ها به انتشار گزارش‌های CSR به دلیل ترس از مطالبات حاکمیتی.
• نبود زیرساخت برای بهره‌برداری از پروژه‌های CSR (مانند کمبود بودجه برای مدارس ساخته‌شده).
• اهمیت برنامه‌ریزی دولتی و جلب مشارکت ذی‌نفعان برای موفقیت پروژه‌های CSR.
• پیشنهاد تداوم فعالیت کمیته ملی مسئولیت اجتماعی از سازمان ملی استاندارد.
• لزوم جاری شدن ارزش‌های CSR در فرهنگ سازمانی و استخدام نیروی انسانی هماهنگ با این ارزش‌ها.

جمع‌بندی مهمانان

• حب‌وطن: پیشنهاد استفاده از پاداش‌های اجتماعی به‌جای جوایز فاسدشده، جلب مشارکت جوامع محلی، و تشکیل شورای مسئولیت اجتماعی با حضور نمایندگان دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی.
• رضایی: تأکید بر تقویت محتوای CSR و ایجاد ساختار مناسب برای این حوزه.
• سرتیپی: لزوم خصوصی‌سازی واقعی و تقویت شفافیت برای پیشرفت CSR.
• فرضی: پیشنهاد تشکیل شورایی از وزارتخانه‌های مرتبط برای تدوین قوانین CSR و تمرکز هزینه‌ها بر فعالیت‌های ذاتی شرکت‌ها.

رونمایی از کتاب

در بخش پایانی، هامون طهماسبی از کتاب «مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها: از نظریه تا عمل» رونمایی کرد. این کتاب ترجمه ویرایش دوم اثری از اندرو کرین، درک متن و خانم اسپنس است که با افزودن پاورقی‌ها، به‌روزرسانی آمار، و موردکاوی‌هایی از شرکت‌های ایرانی (مانند دیجی‌کالا، گل‌گهر، و میدکو) تقویت شده است. این کتاب ۳۲۷ صفحه دارد و شامل ۱۲ فصل و سه موردکاوی جامع از شرکت‌های چندملیتی است. هدف آن ارائه منبعی جامع برای آموزش CSR در دانشگاه‌ها و راهنمایی شرکت‌ها و فعالان مدنی است.